Schoonmaak van ziekenhuizen: hoe leggen AZ Alma en UZ Leuven het aan boord?

Veiligheid en hygiëne zijn in de zorgsector van cruciaal belang. Het medisch materiaal gaat naar een gespecialiseerde sterilisatiedienst, het medisch afval wordt volgens geldende normen verwijderd. Daarnaast zijn elke dag tientallen werknemers in de weer om te poetsen. Hoe leggen ze het aan boord? We polsten bij AZ Alma in Eeklo en het UZ Leuven.

 

UZ Leuven: eigen poetsdienst, permanente opleidingen

“Voor de schoonmaak van het UZ Leuven staat een team van zowat 500 medewerkers in om een oppervlakte van 500.000 m² te reinigen”, zegt Katleen Amry, hoofd van de afdeling. De vier campussen tellen samen 1995 bedden, er komt dus heel wat organisatietalent bij kijken. “De ochtendploeg start om 5 uur en werkt tot 9 uur. Het zijn deeltijdse werknemers. De meeste medewerkers van de patiëntenafdelingen starten tussen 7 en 8. Hun shift eindigt om 15 uur. De late ploeg vangt aan om 14 uur en werkt tot 22 uur. Daarnaast hebben we gsm-permanentie die ’s nachts oproepbaar is, maar binnenkort schakelen we over naar iemand die effectief ’s nachts in het ziekenhuis aanwezig is. Dat is nodig voor onder meer het operatiekwartier, het bevallingskwartier en de intensieve diensten. We zijn dus de klok rond bereikbaar”, zegt Katleen Amry.

 

Schoonmaak UZ Leuven
UZ Leuven: 500 schoonmaakmedewerkers voor 500.000 m². © UZ Leuven

In UZ Leuven poetst men eerst droog, dan nat. De keuze van schoonmaakproducten gebeurt in overleg met de dienst Materiaalbeheer, Veiligheid en Preventie. Wanneer de poetsdienst bijvoorbeeld een ontkalker nodig geeft, gaat deze dienst na welk product het meeste geschikt is. Het materiaal wordt bij gespecialiseerde firma’s aangekocht. Ook voor het ontsmettingsbeleid is er samenwerking met meerdere diensten zoals Ziekenhuishygiëne. Zij bepalen welk middel aan welke concentratie en inwerktijd voor welke toepassing moet worden gebruikt. Alles is in procedures vastgelegd om zo hygiënisch en efficiënt mogelijk te kunnen werken.

 

Micro-organismen

Wie als schoonmaker in het ziekenhuis aan de slag gaat, krijgt een grondige opleiding. Nieuwe medewerkers leren hoe ze het materiaal correct moeten gebruiken, dat ze handschoenen moeten dragen enzovoort. “We hechten veel belang aan grondig poetsen. De patiëntenkamers worden elke dag gereinigd, behalve op zondag. De isolatiekamers ontsmetten we dagelijks. Er zijn twee types: de bronisolaties en de protectieve isolaties. Bij een bronisolatie gaat het om patiënten die een gevaar vormen voor de omgeving en dus in isolatie worden behandeld. Bij een protectieve isolatie gaat het om patiënten die beschermd moeten worden tegen gevaarlijke micro-organismen uit de omgeving. Op de deur hangt een isolatiekaart waarop heel duidelijke instructies staan wat van iedere medewerker die de kamer betreedt, wordt verwacht. Dat is voor het poetsteam bijvoorbeeld het dragen van een overschort of masker, en informatie over de ontsmettingsproducten die moeten worden gebruikt. Het doorgeven van micro-organismen gebeurt vaak door handcontact. Een strikte handhygiëne is dan ook een belangrijk aandachtspunt. “Alles wat met de handen wordt aangeraakt, is voor ons een topprioriteit, denk aan de deurknop, het belletje, de pc. Vroeger lag het accent op een schone, blinkende vloer. Nu ligt de focus op de high touch, dus alle raakvlakken.”

 

“Alles wat met de handen wordt aangeraakt, is voor ons een topprioriteit”

 

Betrokkenheid stimuleren

Er zijn heel wat bedrijven die zich toespitsen op het schoonmaken van kantoren, openbare gebouwen enzovoort. Het UZ Leuven kiest voor eigen personeel. “We maken af en toe de berekening. Ook al werken we met 500 medewerkers, toch blijven we ervan overtuigd dat we een kwalitatief hoger resultaat bereiken. Er wordt zoveel mogelijk informatie aan de medewerkers doorgegeven over wat er leeft in het ziekenhuis en welke veranderingen er op til zijn. Betrokkenheid is belangrijk om een team te motiveren. We geven ook regelmatig opleidingen. Schoonmaken is een fysiek intensief beroep. Daarom werken we dit jaar aan een uitgebreide opleiding ergonomie. We streven immers naar een zo minimaal mogelijke belasting.”

 

AZ Alma: workload bepaald op basis schoonmaakconsultancy

Het regionaal ziekenhuis AZ Alma heeft 513 bedden verdeeld over twee campussen. Eva Huys is diensthoofd en stuurt een team van zowat 120 schoonmakers aan. Een deel werkt deeltijds, het gaat om 80 fulltime equivalenten. “We zorgen dus voor een eigen team, we doen geen beroep op een externe firma. De reden is dat we belang hechten aan een grote betrokkenheid bij het reilen en zeilen van het ziekenhuis, met minder personeelsverloop. Ik vind het ook belangrijk om inzicht te hebben in de arbeidsvoorwaarden van onze medewerkers, zoals hun loon, de overuren, vakantiedagen enzovoort. Echter, het wassen van alle linnengoed besteden we uit aan een gespecialiseerd bedrijf. Wij hebben wel een kleine interne wasserij waar we onze eigen microvezeldoeken en moppen wassen”, zegt Eva Huys. De dienst is opgesplitst in zes teams. Nieuwe medewerkers krijgen de eerste week een intensieve opleiding van de teamleider. Er komt immers heel wat bij kijken. Soms hebben ze helemaal geen ervaring, anderen werkten al in een zorginstelling en weten wat hen te wachten staat. Over een jaar komt er een nieuwbouw voor beide campussen.

 

Schoonmaak AZ Alma
Het poetsen beantwoordt aan strikte criteria, de lat ligt hoog. © AZ Alma

“Het diensthoofd en de teamleiders werken al enkele jaren campusoverschrijdend. Dit doen we om eventuele verschillen tussen de campussen in kaart te brengen en alles gelijk te schakelen wanneer we de nieuwbouw in gebruik nemen.” Het ziekenhuis legde in 2007 werkpakketten vast. Die aanpak vloeide voort uit een calculatie van ADVIBEL, een extern bureau voor schoonmaakconsultancy. Dat berekende de grootte van de ruimtes en het totale aantal vierkante meter. Ook bekeken ze de functie, het maakt immers een verschil of het om een operatiekwartier of een wachtzaal gaat. Deze gegevens zette men om in tijdsbesteding. Zo weet de schoonmaakdienst wat een pakket tussen bijvoorbeeld 6 uur en 12 uur inhoudt en wat de verwachtingen zijn. “We hebben vaste werkplaatsen. Dat betekent dat de ploegen steevast voor bepaalde zones verantwoordelijk zijn. Een vlinderploeg springt in bij ziekte of vakantie van medewerkers.” Alle patiëntenkamers worden elke dag gepoetst, behalve op zondag. Op zaterdag is het schoonmaken beknopter. Wat zeker een beurt moet krijgen, is vastgelegd.

 

Ziekenhuizen beslissen autonoom

Eva Huys wijst erop dat het om een zware job gaat. “Het poetsen beantwoordt aan strikte criteria, de lat ligt hoog. Soms is het ook belastend. Bijvoorbeeld op de geriatrie hebben patiënten al eens een ongelukje en is het de taak van de schoonmakers om dit op te ruimen. Ontlasting en lichaamsvocht verwijderen, is een taak van de verpleging maar los daarvan blijft de geriatrie een zware afdeling voor ons. Daar moet je tegen bestand zijn. Bovendien is een kamer zelden leeg, tijdens het poetsen blijft de patiënt aanwezig. Dat is soms confronterend voor het team. We houden rekening met de situatie van de patiënt. Op woensdag poetsen we de onderkant van de bedden, maar als hij zich niet goed voelt en niet uit bed kan, laten we het zo. De patiënt staat centraal.” Schoonmakers moeten een klik maken en ook onzichtbare vervuiling zien. “Als je een kamer binnenkomt, kan een toestel er kraaknet uit zien. Toch verwachten we dat ze het schoonmaken, want er kunnen microben aanwezig zijn, denk aan contactpunten als afstandsbediening en telefoon. In de regel werken de schoonmakers met klassieke reinigingsproducten. Alleen voor de besmette kamer, zoals de isolatiekamer of het operatiekwartier is een ontsmettingsproduct nodig. Soms kan ook de verpleging hierom vragen. Als je dat product overal zou gebruiken, dan dood je teveel organismen, wat niet goed is.”

 

Schoonmaak AZ Alma
Elk ziekenhuis beseft hoe cruciaal hygiëne en patiëntveiligheid zijn. © AZ Alma

De overheid bepaalt aan welke criteria de veiligheid en hygiëne in een ziekenhuis moeten voldoen. Bij de accreditering is dat een belangrijk aandachtspunt. Maar hoe het poetsen heel concreet moet verlopen, ligt niet vast. “Er zijn wel enkele richtlijnen, maar die zijn vrij algemeen en beperkt. Het gaat niet om een verplichting, dus ziekenhuizen beslissen vrij autonoom hoe ze het aanpakken. Wij volgen de raadgevingen op van onze collega’s van ziekenhuishygiëne. Dat betekent natuurlijk niet dat we niet grondig werken, hygiëne en patiëntveiligheid zijn voor elk ziekenhuis cruciaal. Alle poetsdoeken en moppen wassen we zelf. Het ligt vast met welke programma’s en aan welke temperatuur we dat moeten doen. Er zijn immers richtlijnen van de Hoge Gezondheidsraad over het behandelen van linnen in een zorginstelling. Dat wordt extern door een onafhankelijk labo gecontroleerd. In Nederland is er bijvoorbeeld de WIP-richtlijn.” WIP staat voor Werkgroep Infectie Preventie. Het is een initiatief van een onafhankelijke stichting, niet van de overheid. Zij geeft onder meer wetenschappelijk onderbouwd advies over het schoonmaken van de bedden en de bedpannen. Maar ze buigt zich ook over babyvoeding, het bewaren van gesteriliseerd materiaal, persoonlijke hygiëne van medewerkers enzovoort. Het gaat dus heel ruim.

 

“Hoe het poetsen heel concreet moet verlopen, staat los van de strikte overheidscriteria voor veiligheid en hygiëne.”

 

Ergonomie en privacy

“Geregeld staan we stil bij ergonomie. Dit jaar zal er een opleiding plaatsvinden. Poetsen is fysiek zwaar en medewerkers vallen soms terug op hoe ze het thuis aanpakken. Met de juiste houding kun je echter rugproblemen en mogelijke andere letsels vermijden. Op het vlak van handhygiëne en het dragen van handschoenen zijn we streng. We beseffen ook dat we werken met patiënten die zich misschien niet zo goed voelen. Daarom hameren we op een beleefde, vriendelijke houding. Beroepsgeheim en privacy zijn een must. AZ Alma is een regionaal ziekenhuis in Eeklo met een tweede campus in Sijsele: dit zijn kleine leefgemeenschappen waar veel mensen elkaar kennen. Ook de schoonmakers kennen dikwijls de patiënten. Dus we verwachten alle mogelijke discretie.”

 

Professionele poetsmedewerkers

Heel wat organisaties en instellingen besteden het poetsen van hun gebouwen uit aan een extern bedrijf. Die bieden een specifieke opleiding voor het schoonmaken van ziekenhuizen. Dat zorgt er voor dat de medewerkers goed op de hoogte zijn van wat hen te wachten staat. Een ziekenhuis is een heel gevarieerde omgeving. Er zijn wachtzalen, patiëntenkamers, verloskamers, isolatiekamers. Schoonmakers moeten ook weten hoe ze apparatuur en toestellen moeten aanpakken. Dat veronderstelt telkens bijzondere aandachtspunten. Bovendien is een ziekenhuis nooit leeg, wat betekent dat ook sociale vaardigheden nodig zijn om met patiënten, bezoekers en zorgverstrekkers om te gaan. Het is een omgeving waar de hygiëne uitstekend moet zijn. Dit veronderstelt het dragen van aangepaste kleding, een strikte handhygiëne en het gebruik van degelijke producten. Belangrijk is ook de veiligheid van de poetsmedewerkers. Zijn ze voldoende beschermd, passen ze de juiste ergonomische technieken toe? Heel wat bedrijven die met ziekenhuizen samenwerken, voorzien dan ook in een aangepaste opleiding. Ook VDAB biedt een opleiding professionele schoonmaaktechnieken aan.